میکروپلاستیک‌ها ذرات پلاستیکی بسیار کوچک هستند که معمولاً اندازه آنها کمتر از ۵ میلی‌متر در نظر گرفته می‌شود.

نانوپلاستیک‌ها بسیار کوچک‌ترند و معمولاً در محدوده کمتر از یک میکرومتر تعریف می‌شوند؛ هرچند هنوز در منابع علمی و نهادهای مختلف، تعریف کاملاً یکسان و استانداردی برای مرز اندازه آنها وجود ندارد.

میکروپلاستیک‌ها ممکن است از ابتدا در ابعاد کوچک تولید شده باشند یا بر اثر فرسایش پلاستیک‌های بزرگ‌تر ایجاد شوند. برای مثال: فرسودگی بسته‌بندی‌های پلاستیکی، لاستیک خودروها، الیاف مصنوعی لباس، برخی مواد مورد استفاده در کشاورزی و تخریب زباله‌های پلاستیکی می‌تواند در انتشار این ذرات نقش داشته باشد.

 

میکروپلاستیک چگونه وارد بدن انسان می‌شود؟

سه مسیر اصلی برای مواجهه انسان با میکروپلاستیک‌ها مطرح شده است:

خوردن و آشامیدن، تنفس و تماس پوستی.

از میان این مسیرها، غذا و آب و همچنین ذرات موجود در هوا بیشترین توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده‌اند. مطالعات مختلف وجود ذرات پلاستیکی را در آب آشامیدنی و تعدادی از مواد غذایی گزارش کرده‌اند و بررسی‌های جداگانه‌ای نیز میکروپلاستیک‌های موجود در هوای داخل و خارج ساختمان را تأیید کرده‌اند.

 

میکروپلاستیک در مواد غذایی

میکروپلاستیک‌ها می‌توانند از محیط وارد زنجیره غذایی شوند.

سازمان ایمنی غذای اروپا، EFSA، گزارش کرده است که این ذرات در مواد غذایی مختلفی از جمله برخی انواع صدف، گوشت، عسل، سبزیجات، نوشیدنی‌ها، نمک و آب آشامیدنی مشاهده شده‌اند.

 

آیا میکروپلاستیک در آب آشامیدنی وجود دارد؟

بله. میکروپلاستیک هم در آب لوله‌کشی و هم در برخی نمونه‌های آب بسته‌بندی‌شده شناسایی شده است.

سازمان جهانی بهداشت از سال ۲۰۱۹ این موضوع را بررسی کرده و در گزارش گسترده‌تر سال ۲۰۲۲ نیز مواجهه انسان از طریق غذا، آب و هوا را ارزیابی کرده است.

بااین‌حال WHO تأکید کرده است که محدودیت روش‌های اندازه‌گیری و تفاوت زیاد میان مطالعات، ارزیابی دقیق مقدار مواجهه و خطر را دشوار می‌کند.

سلامت میکروبی و شیمیایی آب آشامیدنی همچنان اولویت اصلی است و نباید برای اجتناب از میکروپلاستیک، آب آشامیدنی ایمن را با منبع آبی نامطمئن جایگزین کرد.

 

آیا میکروپلاستیک وارد بافت‌های بدن می‌شود؟

در سال‌های اخیر پژوهشگران میکروپلاستیک یا نانوپلاستیک را در نمونه‌های مختلف انسانی گزارش کرده‌اند.

مرور نظام‌مند منتشرشده در سال ۲۰۲۶، ۲۵ مطالعه انسانی را بررسی کرد و وجود این ذرات را در نمونه‌هایی مرتبط با سیستم قلبی‌عروقی، گوارشی، تنفسی و تولیدمثل گزارش کرد.

در سال ۲۰۲۵ نیز پژوهشی در مجله Nature Medicine وجود میکروپلاستیک و نانوپلاستیک را در نمونه‌های کبد، کلیه و مغز افراد فوت‌شده گزارش کرد.

بااین‌حال این حوزه با چالش مهمی روبه‌رو است: ذرات پلاستیکی در محیط آزمایشگاه نیز فراوان‌اند و جلوگیری از آلودگی نمونه‌ها و اندازه‌گیری دقیق ذرات بسیار کوچک دشوار است.

حتی درباره مطالعات بافت مغز نیز در سال ۲۰۲۵ پژوهشگران دیگری در Nature Medicine بر محدودیت‌های روش‌شناختی و ضرورت استانداردسازی روش اندازه‌گیری تأکید کردند.

 

میکروپلاستیک چه اثری بر بدن دارد؟

پژوهش‌های آزمایشگاهی چند سازوکار احتمالی را مطرح کرده‌اند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به التهاب، استرس اکسیداتیو، اختلال عملکرد سلولی و میتوکندری و تغییر پاسخ سیستم ایمنی اشاره کرد.

بخشی از مطالعات همچنین اثرات احتمالی بر سیستم هورمونی و تولیدمثل را بررسی کرده‌اند.

اما بخش بزرگی از این شواهد از مطالعات سلولی یا حیوانی به دست آمده است و در برخی آزمایش‌ها میزان مواجهه بسیار بیشتر از چیزی بوده که انسان معمولاً در زندگی روزمره تجربه می‌کند.

بنابراین نمی‌توان نتایج هر مطالعه آزمایشگاهی را مستقیماً به زندگی واقعی انسان تعمیم داد.

 

میکروپلاستیک و سلامت قلب

یکی از مهم‌ترین مطالعات انسانی این حوزه در سال ۲۰۲۴ در مجله New England Journal of Medicine منتشر شد.

پژوهشگران در پلاک شریان کاروتید تعدادی از بیمارانی که تحت جراحی عروق قرار گرفته بودند، پلی‌اتیلن و در برخی نمونه‌ها PVC شناسایی کردند.

افرادی که میکروپلاستیک یا نانوپلاستیک در پلاک شریانی آنها شناسایی شده بود، طی حدود ۳۴ ماه پیگیری بیشتر با مجموعه‌ای از پیامدهای قلبی‌عروقی یا مرگ مواجه شدند.

 

میکروپلاستیک و دستگاه گوارش

دستگاه گوارش یکی از نخستین نقاط تماس ذرات بلعیده‌شده با بدن است.

پژوهش‌های آزمایشگاهی نشان می‌دهند برخی ذرات ممکن است با سلول‌های روده و میکروبیوم تعامل داشته باشند و در شرایط آزمایشگاهی با التهاب، استرس اکسیداتیو و تغییر عملکرد سد روده همراه شوند.

مرور نظام‌مند مطالعات انسانی در سال ۲۰۲۶ نیز در برخی پژوهش‌ها ارتباط میان میزان میکروپلاستیک در نمونه‌های مدفوع و تغییرات میکروبیوم یا برخی نشانگرهای زیستی را گزارش کرده است.

 

آیا میکروپلاستیک بر سیستم تولیدمثل اثر دارد؟

مطالعات انسانی جدید ذرات میکروپلاستیک را در برخی نمونه‌ها و بافت‌های مرتبط با تولیدمثل شناسایی کرده‌اند و تعدادی از مطالعات ارتباط‌هایی با بعضی شاخص‌های عملکرد تولیدمثلی گزارش کرده‌اند.

بااین‌حال مرور نظام‌مند ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که تعداد مطالعات هنوز محدود است و خطر عوامل مخدوش‌کننده و خطاهای اندازه‌گیری در بسیاری از آنها متوسط تا زیاد ارزیابی شده است.

بنابراین در حال حاضر بیان اینکه میکروپلاستیک مستقیماً موجب ناباروری می‌شود، از نظر علمی زودهنگام است.

 

آیا میکروپلاستیک سرطان‌زاست؟

برخی مطالعات سلولی و حیوانی مسیرهایی مانند التهاب مزمن، استرس اکسیداتیو و آسیب سلولی را بررسی کرده‌اند که می‌توانند در بیماری‌های مختلف اهمیت داشته باشند، اما این شواهد با اثبات سرطان‌زایی در انسان یکسان نیستند.

همچنین باید بین خود ذره پلاستیکی و بعضی مواد شیمیایی مورد استفاده در ساخت پلاستیک‌ها تفاوت قائل شد. خطرات برخی افزودنی‌ها یا مواد اولیه پلاستیک ممکن است جداگانه ارزیابی شده باشند و نباید آنها را به تمام میکروپلاستیک‌ها تعمیم داد.

 

چگونه مواجهه روزمره با میکروپلاستیک را کمتر کنیم؟

• تا حد امکان از گرم‌کردن غذا در ظروف پلاستیکی نامناسب برای حرارت خودداری کنید و دستور مصرف ظرف را رعایت کنید.
• برای نگهداری یا گرم‌کردن غذای داغ، در صورت امکان از ظروف شیشه‌ای یا سایر ظروف مناسب و مقاوم به حرارت استفاده کنید.
• بطری‌های یک‌بارمصرف را مدت طولانی در معرض گرمای شدید و نور مستقیم خورشید قرار ندهید.
• مصرف غیرضروری ظروف و بسته‌بندی‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف را کاهش دهید.
• مواد غذایی را براساس ایمنی، کیفیت و ارزش تغذیه‌ای انتخاب کنید و صرفاً به دلیل نگرانی از میکروپلاستیک، یک گروه غذایی مفید را حذف نکنید.

مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند گرما و بعضی شرایط استفاده می‌توانند آزادشدن ذرات از برخی ظروف پلاستیکی را افزایش دهند؛ بااین‌حال مقدار آزادشدن به نوع پلاستیک و شرایط استفاده وابسته است.

 

آیا برای پاک‌سازی میکروپلاستیک از بدن روش خاصی وجود دارد؟

در حال حاضر هیچ روش درمانی یا «دتوکس» اثبات‌شده‌ای برای خارج کردن میکروپلاستیک از بدن وجود ندارد.

بنابراین ادعاهایی مانند نوشیدنی، مکمل یا رژیمی که supposedly میکروپلاستیک را از بدن پاک می‌کند، پشتوانه علمی کافی ندارند.

رویکرد منطقی‌تر، کاهش مواجهه غیرضروری و حفظ یک سبک زندگی سالم است؛ نه استفاده از محصولات موسوم به سم‌زدا.

 

میکروپلاستیک چه ارتباطی با کشاورزی و غذای پایدار دارد؟

میکروپلاستیک فقط مسئله دریاها و بطری‌های آب نیست. ذرات پلاستیکی می‌توانند از منابع مختلف وارد خاک و اکوسیستم‌های کشاورزی شوند. EFSA از پلاستیک‌های مورد استفاده در کشاورزی، از جمله برخی پوشش‌ها و تجهیزات پلاستیکی، به‌عنوان یکی از منابع ایجاد میکروپلاستیک در محیط نام می‌برد.

از این منظر، کاهش مصرف غیرضروری پلاستیک، مدیریت بهتر پسماند و انتخاب آگاهانه مواد بسته‌بندی بخشی از نگاه گسترده‌تر به تولید مسئولانه و کشاورزی پایدار است.

منابع علمی

1. World Health Organization. Dietary and inhalation exposure to nano- and microplastic particles and potential implications for human health. WHO; 2022..
2. World Health Organization. Microplastics in drinking-water. WHO; 2019.
3. U.S. Food and Drug Administration. Microplastics and Nanoplastics in Foods.
4. European Food Safety Authority (EFSA). Microplastics and nanoplastics in food. Updated 17 April 2026..
5. Tran HAA, Ng JJ, Tang DH, et al. Health impacts of micro- and nanoplastics in humans: systematic review of in vivo evidence. Environmental Health. 2026;25:26.
6. Marfella R, Prattichizzo F, Sardu C, et al. Microplastics and Nanoplastics in Atheromas and Cardiovascular Events. New England Journal of Medicine. 2024;390:900–910.
7. Nihart AJ, Garcia MA, El Hayek E, et al. Bioaccumulation of microplastics in decedent human brains. Nature Medicine. 2025.
8. Monikh FA, Materić D, Valsami-Jones E, et al. Challenges in studying microplastics in human brain. Nature Medicine. 2025;31:4034–4035..
9. Ali N, Katsouli J, Marczylo EL. The potential impacts of micro- and nano plastics on various organ systems in humans. eBioMedicine. 2023;99:104901.
10. Jin T, Liu Y, Lyu H, et al. Plastic takeaway food containers may cause human intestinal damage in routine life usage: Microplastics formation and cytotoxic effect. Journal of Hazardous Materials. 2024;475:134866.
11. Eberhard T, Casillas G, Zarus GM. Systematic review of microplastics and nanoplastics in indoor and outdoor air. Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology. 2024;34:185–196.
12. Li Y, Chen L, Zhou N, et al. Microplastics in the human body: A comprehensive review of exposure, distribution, migration mechanisms, and toxicity. Science of the Total Environment. 2024;946:174215.