کشاورزی ارگانیک چیست؟

کشاورزی ارگانیک نظامی جامع برای مدیریت تولید است که سلامت اکوسیستم کشاورزی، تنوع زیستی، چرخه‌های طبیعی و فعالیت زیستی خاک را در نظر می‌گیرد. در این نظام، روش‌هایی مانند تناوب کشت، مدیریت مواد آلی، حفظ پوشش خاک و پیشگیری زیستی یا زراعی از آفات، با توجه به شرایط مزرعه به کار می‌روند. (منبع 1(

بنابراین، ارگانیک‌بودن فقط به معنای «سم‌پاشی‌نکردن» یا «استفاده‌نکردن از هیچ ماده‌ای» نیست. تولیدکننده باید الزامات استاندارد مربوط به تولید، فرآوری، بازرسی، برچسب‌گذاری و عرضه را رعایت کند. کم‌نهاده‌بودن، محلی‌بودن یا طبیعی‌بودن یک محصول به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که آن محصول ارگانیکِ گواهی‌شده است.

وضعیت کشاورزی ارگانیک در ایران؛ آمار را چگونه بخوانیم؟

برای بررسی وضعیت این بخش، باید به سال داده‌ها و منبع آماری توجه کرد. گزارش FiBL و IFOAM که در فوریهٔ ۲۰۲۲ منتشر شد، سطح زمین‌های کشاورزی ارگانیک ایران را برای سال ۲۰۲۰ برابر با ۱۱٬۹۱۶ هکتار گزارش کرده است. این عدد مربوط به سال ۲۰۲۰ است و نباید به‌عنوان آمار امروز ایران نقل شود. (منبع 2(

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ روند داده‌های سالانهٔ FiBL و IFOAM را برای ایران گردآوری کرده، ارقام ۷٬۰۵۳ هکتار برای سال ۲۰۲۱، ۶٬۸۱۷ هکتار برای سال ۲۰۲۲ و ۱۵٬۴۱۳ هکتار برای سال ۲۰۲۳ را آورده است. همان پژوهش به خلأ داده‌ها در برخی سال‌ها اشاره می‌کند. در نتیجه، این ارقام را باید با ذکر سال و منبع نقل کرد؛ تفاوت میان آن‌ها به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری دربارهٔ رشد یا افت پایدار کشاورزی ارگانیک در ایران کافی نیست. (منبع 3)

این آمار به سطح زمین‌های گزارش‌شده مربوط است و به‌تنهایی تعداد کشاورزان، حجم تولید، وضعیت بازار یا میزان دسترسی مصرف‌کنندگان به محصولات گواهی‌شده را نشان نمی‌دهد. برای ارائهٔ تصویری کامل‌تر، به داده‌های به‌روز و هماهنگ دربارهٔ تولیدکنندگان، محصولات و گواهی‌های معتبر نیز نیاز است.

شرایط کشاورزی ارگانیک در مناطق مختلف ایران

شرایط اقلیمی، منابع آب، خاک، نوع محصول و آفات در مناطق مختلف ایران یکسان نیست. به همین دلیل، برنامهٔ تولید ارگانیک باید برای هر منطقه و مزرعه متناسب‌سازی شود؛ برای مثال، روش مدیریت خاک یا آفات در یک مزرعهٔ باغی الزاماً برای یک مزرعهٔ زراعی در منطقه‌ای دیگر مناسب نیست.

این تفاوت‌ها می‌توانند بر انتخاب محصول و روش مدیریت مزرعه اثر بگذارند، اما به‌تنهایی به معنای ارگانیک‌بودن محصول نیستند. همچنین، سابقهٔ کشت سنتی یا مصرف کمتر نهاده‌ها جایگزین رعایت استاندارد و طی‌کردن مسیر بازرسی و گواهی نمی‌شود.

استاندارد و گواهی محصول ارگانیک در ایران

استاندارد ملی ایران شمارهٔ ۱۱۰۰۰ با عنوان «الزامات تولید، فرآوری، بازرسی و صدور گواهی، برچسب‌گذاری و بازاریابی مواد غذایی ارگانیک» چارچوبی برای این مراحل تعیین می‌کند. بنابراین، ادعای ارگانیک‌بودن باید بر پایهٔ انطباق با الزامات استاندارد و گواهی معتبر باشد. (منبع 4)

برای بررسی محصولی که با عنوان ارگانیک عرضه می‌شود، به اطلاعات گواهی، نام نهاد گواهی‌کننده و امکان استعلام آن توجه کنید. ظاهر محصول یا گفتهٔ فروشنده به‌تنهایی اثبات‌کنندهٔ ارگانیک‌بودن نیست. محصولی که در دورهٔ گذار قرار دارد نیز با محصول ارگانیکِ گواهی‌شده یکسان نیست و باید متناسب با وضعیتش معرفی شود.

چالش‌های توسعهٔ کشاورزی ارگانیک در ایران

چالش‌های این بخش فقط به روش کشت محدود نمی‌شوند. یک مرور پژوهشی دربارهٔ کشاورزی ارگانیک در ایران، دشواری‌های گواهی و بازاریابی، دسترسی به اطلاعات فنی قابل‌اعتماد و دسترسی به اعتبار مالی را از موانعی دانسته که کشاورزان با آن روبه‌رو بوده‌اند. این مرور پژوهش‌های سال‌های ۲۰۰۷ تا ۲۰۱۲ را بررسی کرده است؛ ازاین‌رو برای شناخت موانع گزارش‌شده در آن دوره مفید است، اما به‌تنهایی وضعیت امروز را نشان نمی‌دهد. (منبع 5)

پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، توسعهٔ کشاورزی ارگانیک در ایران را موضوعی چندبعدی می‌داند و به دسترسی به بازار، فرایند گواهی، هماهنگی نهادی، سیاست‌گذاری و پیوند این بخش با نظام کشاورزی کشور می‌پردازد. این پژوهش همچنین بر لزوم توجه به خلأهای آماری و روش گردآوری داده‌ها تأکید می‌کند. (منبع 3)

در سطح مزرعه، برنامه‌ریزی تولید، مستندسازی عملیات، مدیریت آفات و دسترسی به راهنمایی فنی اهمیت دارند. در سطح عرضه نیز آگاهی مصرف‌کننده از گواهی، اعتماد به اطلاعات محصول و دسترسی به بازار مطرح‌اند. به همین دلیل، رشد این بخش را نمی‌توان فقط با یک آمار یا تعداد محدودی از مزارع سنجید.

اصول کشاورزی ارگانیک در عمل

اصول عمومی کشاورزی ارگانیک در ایران نیز اجرا می‌شوند، اما شیوهٔ اجرای آن‌ها باید با شرایط هر منطقه هماهنگ باشد. مهم‌ترین محورهای عملی عبارت‌اند از:

• حفظ و تقویت حاصلخیزی خاک، از جمله از راه مدیریت مواد آلی و تناوب کشت
• توجه به تنوع زیستی و چرخه‌های طبیعی مزرعه
• پیشگیری و پایش آفات با روش‌های زراعی و زیستی
• استفاده از نهاده‌هایی که با استاندارد مربوط به تولید ارگانیک سازگارند
• ثبت عملیات تولید و رعایت الزامات بازرسی و گواهی

این اصول به معنای استفاده‌نکردن مطلق از هر نوع نهاده یا روش کنترل نیست؛ مجازبودن هر نهاده و روش به استاندارد و الزامات نظام گواهی بستگی دارد.

تفاوت محصول ارگانیک، محلی و بدون بقایا

این اصطلاح‌ها معنای یکسانی ندارند:

• ارگانیک به شیوهٔ تولید و رعایت الزامات یک نظام مشخص اشاره دارد.
• محلی به خاستگاه جغرافیایی محصول مربوط است و به‌تنهایی روش تولید آن را نشان نمی‌دهد.
• بدون بقایا ادعایی دربارهٔ نتیجهٔ آزمایش یک نمونه است و برای اثبات آن به آزمون معتبر نیاز دارد.
• واژه‌هایی مانند طبیعی نیز به‌تنهایی جایگزین استاندارد و گواهی ارگانیک نیستند.

گواهی ارگانیک به مصرف‌کننده اطمینان می‌دهد که محصول طبق الزامات استاندارد تولید شده و مصرف آفت‌کش‌های غیرمجاز در فرایند تولید آن کنترل می‌شود؛ اما عبارت «بدون بقایا» ادعایی جداگانه دربارهٔ نتیجهٔ آزمایش همان نمونه است.

جمع‌بندی

کشاورزی ارگانیک در ایران به مدیریت متناسب با شرایط هر منطقه و رعایت الزامات استاندارد، بازرسی و گواهی نیاز دارد. داده‌های موجود برای شناخت روند این بخش مفیدند، اما به‌دلیل تفاوت سال‌ها و وجود خلأهای آماری باید با احتیاط تفسیر شوند. برای تشخیص محصول ارگانیک نیز باید به گواهی معتبر و اطلاعات قابل‌استعلام آن توجه کرد، نه فقط به محل تولید یا توصیف‌های تبلیغاتی.

منابع

۱. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)، کشاورزی ارگانیک و تعریف آن بر پایهٔ راهنمای Codex

۲. FiBL و IFOAM – Organics International، The World of Organic Agriculture 2022

۳. Babajani, A. et al.، A Decade of Change and Future Prospects of Organic Farming in Iran Using the Multi-Round Delphi Method، ۲۰۲۵.

۴. مرکز ملی تأیید صلاحیت ایران، طرح گواهی محصول ارگانیک؛ و معرفی استاندارد ملی ایران شمارهٔ ۱۱۰۰۰

۵. Soltani, S., Azadi, H., Mahmoudi, H., & Witlox, F.، Organic agriculture in Iran: Farmers’ barriers to and factors influencing adoption، ۲۰۱۴.