پوکی استخوان چیست و چرا ایجاد می‌شود؟

استخوان بافتی زنده است که در تمام طول زندگی مرتب بازسازی می‌شود. بخشی از سلول‌ها بافت استخوانی قدیمی را تجزیه می‌کنند و سلول‌های دیگری استخوان تازه می‌سازند. اگر در طول زمان میزان از دست رفتن استخوان از میزان تشکیل آن بیشتر شود، توده و استحکام استخوان کاهش پیدا می‌کند.

پوکی استخوان بیماری‌ای است که با کاهش توده یا تراکم معدنی استخوان و تغییر در ساختار آن همراه می‌شود و در نتیجه احتمال شکستگی افزایش می‌یابد. این بیماری اغلب تا زمان بروز شکستگی علامت مشخصی ندارد و شکستگی‌های مرتبط با آن بیشتر در ستون مهره‌ها، لگن و مچ دست دیده می‌شوند.

افزایش سن، کاهش استروژن پس از یائسگی، سابقه خانوادگی، برخی بیماری‌ها و داروها، کم‌تحرکی، استعمال دخانیات و دریافت ناکافی بعضی مواد مغذی از عوامل مؤثر بر سلامت استخوان هستند.

بنابراین پوکی استخوان فقط نتیجه «کمبود کلسیم» نیست و پیشگیری یا درمان آن نیز معمولاً به یک ماده غذایی خاص محدود نمی‌شود.

چرا سنجد مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است؟

سنجد با نام علمی Elaeagnus angustifolia L. در ایران و بخش‌هایی از آسیای غربی و مرکزی سابقه مصرف غذایی و سنتی دارد. در بخش‌های مختلف این گیاه ترکیباتی مانند مواد فنلی و فلاونوئیدها شناسایی شده‌اند و همین موضوع باعث شده است اثرات آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و احتمالی آن بر بافت‌های مختلف در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی بررسی شود.

اما وجود یک ترکیب زیست‌فعال در یک میوه، به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که خوردن آن می‌تواند بیماری خاصی را در انسان درمان کند. برای چنین نتیجه‌ای به کارآزمایی‌های انسانی مناسب، با تعداد شرکت‌کنندگان کافی و پیامدهایی مانند تراکم استخوان و شکستگی نیاز است.

پژوهش اصلی درباره سنجد و پوکی استخوان چه نشان داد؟

یکی از پژوهش‌هایی که بیش از همه در مطالب فارسی درباره سنجد و پوکی استخوان به آن استناد می‌شود، مطالعه Dabbaghmanesh و همکاران در سال ۲۰۱۷ است.

این پژوهش روی ۵۵ موش صحرایی ماده انجام شد. در بخشی از حیوانات تخمدان‌ها برداشته شدند تا مدلی از کاهش استروژن و از دست رفتن استخوان ایجاد شود. یکی از گروه‌ها به مدت ۱۶ هفته عصاره هیدروالکلی میوه سنجد دریافت کرد. پژوهشگران سپس کلسیم، فسفر و آلکالین‌فسفاتاز خون و همچنین ساختار مهره کمری و استخوان درشت‌نی و تعداد بعضی سلول‌های استخوانی را بررسی کردند.

در گروه دریافت‌کننده عصاره، تعداد سلول‌های استخوان‌ساز یا استئوبلاست‌ها در برخی نواحی بیشتر از گروه تخمدان‌برداری‌شده بدون درمان بود. تعداد سلول‌های دخیل در تجزیه استخوان یا استئوکلاست‌ها نیز در استخوان درشت‌نی کاهش یافت. با این حال این کاهش در مهره کمری از نظر آماری معنی‌دار نبود. همچنین حجم استخوان ترابکولار در گروه سنجد نسبت به گروه مبتلا بهبود معنی‌داری نشان نداد.

نکته مهم دیگر این است که سطح ALP در گروه دریافت‌کننده سنجد مانند گروه استروژن کاهش پیدا نکرد. در نتیجه حتی یافته‌های همین مطالعه نیز در تمام شاخص‌ها یکدست نبودند.

کلسیم، سنجد و سلامت استخوان

گاهی سنجد با این استدلال توصیه می‌شود که «سرشار از کلسیم» است. اما برای چنین ادعایی باید نوع سنجد، بخش خوراکی، تازه یا خشک بودن محصول، روش آزمایش و مقدار کلسیم در واحد مشخصی از وزن معلوم باشد.

به همین دلیل بدون داده معتبر و استاندارد، نمی‌توان سنجد را به‌طور کلی «منبع بسیار غنی کلسیم» معرفی کرد.

آنچه با اطمینان بیشتری می‌دانیم این است که کلسیم برای ساختمان و نگهداری استخوان ضروری است و جذب آن با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند. پس از یائسگی نیز کاهش استروژن می‌تواند جذب و نگهداری کلسیم را تحت تأثیر قرار دهد.

ویتامین D نیز برای جذب مناسب کلسیم از روده اهمیت دارد.

دریافت ناکافی کلسیم به این معنا نیست که «رسوب استخوان بیشتر می‌شود»؛ برعکس، بدن برای حفظ سطح کلسیم خون می‌تواند از ذخایر استخوان استفاده کند و کمبود طولانی‌مدت می‌تواند به از دست رفتن استخوان کمک کند.

برای سلامت استخوان، الگوی غذایی متعادل، دریافت کافی کلسیم، ویتامین D و پروتئین و نیز فعالیت بدنی متناسب اهمیت دارند. بنیاد بین‌المللی پوکی استخوان نیز کلسیم، پروتئین و ویتامین D را از مواد مغذی کلیدی برای سلامت استخوان در طول زندگی می‌داند.

فعالیت‌های تحمل وزن و تمرین‌های قدرتی نیز به سلامت استخوان و عضلات، تعادل و کاهش خطر زمین‌خوردن کمک می‌کنند؛ البته در افراد مبتلا به پوکی استخوان نوع و شدت ورزش باید متناسب با شرایط فرد انتخاب شود.

 

پرسش‌های رایج درباره سنجد و پوکی استخوان

آیا پودر سنجد برای پوکی استخوان مفید است؟

شواهد فعلی برای توصیه پودر سنجد برای پوکی استخوان به‌عنوان درمان کافی نیست. بعضی کارآزمایی‌های انسانی از پودر سنجد برای آرتروز یا مطالعات دیگری در زنان یائسه استفاده کرده‌اند، اما این مطالعات نشان نداده‌اند که پودر سنجد تراکم استخوان را افزایش می‌دهد یا خطر شکستگی را کاهش می‌دهد.

به همین دلیل دوز درمانی مشخص و قابل اتکایی برای پوکی استخوان نمی‌توان پیشنهاد کرد.

آیا سنجد می‌تواند جای مکمل کلسیم یا ویتامین D را بگیرد؟

خیر. نیاز به مکمل به رژیم غذایی، سن، وضعیت ویتامین D، بیماری‌های زمینه‌ای و عوامل دیگر بستگی دارد. سنجد جایگزین خودکار مکمل تجویزشده نیست و مقدار مصرف مکمل نیز بهتر است بر اساس نیاز فرد تعیین شود.

آیا سنجد می‌تواند جای داروی پوکی استخوان را بگیرد؟

در حال حاضر خیر. درمان‌های تأییدشده پوکی استخوان با هدف کاهش از دست رفتن استخوان و به‌ویژه کاهش خطر شکستگی تجویز می‌شوند. انتخاب دارو بر اساس سن، جنس، میزان کاهش تراکم استخوان، سابقه شکستگی و سایر عوامل انجام می‌شود و پزشک فایده‌ها و خطرهای هر گزینه را ارزیابی می‌کند.

وجود عارضه احتمالی برای یک دارو دلیل کافی برای جایگزین‌کردن آن با یک گیاه فاقد شواهد بالینی هم‌سطح نیست.

در نهایت، سنجد چه جایگاهی در سلامت استخوان دارد؟

سنجد بخشی از تنوع غذایی و فرهنگ کشاورزی ایران است و ترکیبات گیاهی آن ارزش مطالعه علمی دارند. نتایج بعضی پژوهش‌های حیوانی نیز نشان می‌دهند که بررسی بیشتر اثرات آن بر فرایند بازسازی استخوان منطقی است.

اما فاصله میان «اثر امیدوارکننده در یک مدل حیوانی» و «پیشگیری یا درمان اثبات‌شده پوکی استخوان در انسان» فاصله مهمی است.

بنابراین بهتر است سنجد را یک ماده غذایی در چارچوب رژیم متنوع و متعادل بدانیم، نه جایگزین ارزیابی تراکم استخوان، کلسیم و ویتامین D مورد نیاز، فعالیت بدنی مناسب یا درمان پزشکی در افرادی که به آن نیاز دارند.

 

با توجه به توضیحات ارائه شده توصیه می‌کنیم در اولین فرصت به سراغ خرید این میوه ارزشمند رفته و با دائمی کردن حضور آن در سبد غذایی خود، از سلامتی دو چندان بهره‌مند شوید.

 

 

منابع و رفرنس‌های علمی

[1] Dabbaghmanesh MH, Noorafshan A, Talezadeh P, et al. Stereological investigation of the effect of Elaeagnus angustifolia fruit hydroalcoholic extract on osteoporosis in ovariectomized rats. Avicenna Journal of Phytomedicine. 2017;7(3):261–274.
PubMed – PMID 28748173
DOI: 10.22038/ajp.2017.15516.1617.

[2] Panahi Y, Alishiri GH, Bayat N, Hosseini SM, Sahebkar A. Efficacy of Elaeagnus Angustifolia extract in the treatment of knee osteoarthritis: a randomized controlled trial. EXCLI Journal. 2016;15:203–210.
PubMed – PMID 27330526
DOI: 10.17179/excli2015-639.

[3] National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS). Osteoporosis: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take.
NIAMS – Osteoporosis

[4] NIH Office of Dietary Supplements. Calcium – Health Professional Fact Sheet.
NIH ODS – Calcium

[5] Ebrahimi AA, Nikniaz Z, Ostadrahimi A, et al. The effect of Elaeagnus angustifolia L. whole fruit and medulla powder on women with osteoarthritis of the knee: A randomized controlled clinical trial. European Journal of Integrative Medicine. 2014;6(6):672–679. DOI: 10.1016/j.eujim.2014.07.016.

[6] NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D – Health Professional Fact Sheet.
NIH ODS – Vitamin D

[7] Azmat MA, Shahzad A, Shaban M, Khan AA, Shakoor S. Exploring the Multifaceted Potential of Elaeagnus angustifolia L.: A Comprehensive Review of Its Nutritional, Pharmacological, and Environmental Significance. Food Science & Nutrition. 2025;13(7). DOI: 10.1002/fsn3.70486.