بقایای آفت‌کش‌ها چیست؟
آفت‌کش‌ها برای کنترل حشرات، بیماری‌های گیاهی، علف‌های هرز و دیگر عوامل خسارت‌زا استفاده می‌شوند. بخشی از ماده مصرف‌شده یا ترکیبات حاصل از تجزیه آن ممکن است پس از برداشت در محصول باقی بماند که به آن «باقی‌مانده آفت‌کش» گفته می‌شود.
میزان و نوع این باقی‌مانده به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- نوع آفت‌کش و ویژگی‌های آن
- مقدار و دفعات مصرف
- زمان آخرین کاربرد تا برداشت
- شرایط آب‌وهوایی و شیوه کشت
- نوع محصول و بخش خوراکی گیاه
- رعایت دستور مصرف و اصول کشاورزی خوب
سازمان جهانی بهداشت تأکید می‌کند که اثرات احتمالی آفت‌کش‌ها به نوع ماده، مقدار مواجهه و مسیر ورود آن به بدن بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان تمام آفت‌کش‌ها را دارای اثر یکسان دانست.
حد مجاز باقی‌مانده یا MRL چیست؟
«حداکثر باقی‌مانده مجاز» یا MRL، بیشترین مقدار قانونی یک آفت‌کش در یک محصول غذایی است؛ مشروط بر اینکه آفت‌کش مطابق دستور و اصول کشاورزی خوب مصرف شده باشد.
حدود مجاز با درنظرگرفتن ارزیابی‌های سم‌شناسی، مقدار مصرف مواد غذایی و داده‌های حاصل از آزمایش‌های کنترل‌شده تعیین می‌شوند. سازمان جهانی بهداشت و سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد از شاخص‌هایی مانند «دریافت قابل‌قبول روزانه» و «دوز مرجع حاد» برای ارزیابی مواجهه کوتاه‌مدت و بلندمدت استفاده می‌کنند.
مطابق تعریف کدکس مواد غذایی فائو و سازمان جهانی بهداشت، مقدار باقی‌مانده باید برای مصرف‌کننده ایمن و تا حد امکان پایین باشد.
بالاتربودن نتیجه آزمایش از MRL نشان‌دهنده عدم انطباق محصول و ضرورت بررسی و اقدام اصلاحی است؛ اما به‌تنهایی به معنای بروز فوری بیماری در مصرف‌کننده نیست. ارزیابی خطر باید با توجه به میزان مواجهه واقعی و شاخص‌های سم‌شناسی انجام شود.
آیا بقایای آفت‌کش‌ها موجب سرطان و بیماری می‌شوند؟
آفت‌کش‌ها گروه بزرگی از ترکیبات با ویژگی‌ها و آثار متفاوت هستند. بعضی از آن‌ها در صورت مواجهه بالا یا استفاده نادرست می‌توانند آثار حاد یا بلندمدت ایجاد کنند. خطر به نوع ماده، مقدار، مدت و شیوه مواجهه بستگی دارد.
کارگران و افرادی که هنگام آماده‌سازی یا کاربرد آفت‌کش‌ها مستقیماً با آن‌ها تماس دارند، معمولاً در معرض خطر بیشتری نسبت به مصرف‌کنندگان عمومی قرار می‌گیرند. در مقابل، مواجهه مصرف‌کنندگان از طریق غذا بسیار کمتر است و باید با حدود ایمنی هر ماده مقایسه شود.
به همین دلیل، نسبت‌دادن افزایش سرطان، بیماری کلیوی یا اختلالات عصبی یک منطقه به مصرف کلی سموم، بدون مطالعه معتبر اپیدمیولوژیک و اندازه‌گیری میزان مواجهه، از نظر علمی قابل‌قبول نیست. اطلاعات بیشتر درباره شیوه ارزیابی این خطرات در گزارش سازمان جهانی بهداشت درباره بقایای آفت‌کش‌ها ارائه شده است.
تفاوت باقی‌مانده آفت‌کش با اثر مصرف نامناسب کود
آفت‌کش و کود دو گروه متفاوت از نهاده‌های کشاورزی هستند. کودها برای تأمین عناصر غذایی موردنیاز گیاه استفاده می‌شوند و اصطلاح «باقی‌مانده سموم» درباره آن‌ها کاربرد دقیقی ندارد.
بااین‌حال، مصرف بیش از نیاز کودهای نیتروژنی می‌تواند در بعضی محصولات، به‌ویژه برخی سبزی‌های برگی، موجب افزایش تجمع نیترات شود. همچنین بعضی منابع کودی یا خاک‌های آلوده ممکن است حاوی فلزات سنگینی مانند کادمیم باشند که در شرایط مشخص قابلیت انتقال به محصول را دارند.
طبق اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، مواجهه طولانی‌مدت با کادمیم می‌تواند به کلیه‌ها و استخوان‌ها آسیب برساند. بااین‌حال، وجود کادمیم در محصول فقط به مصرف کود وابسته نیست و عواملی مانند منشأ خاک، آب آبیاری و آلودگی‌های محیطی نیز باید بررسی شوند.
فائو نیز در آیین‌نامه بین‌المللی مدیریت پایدار کودها بر مصرف متعادل کود، کاهش ورود مواد آلاینده و جلوگیری از مصرف بیش از حد عناصر غذایی تأکید کرده است.
آیا درشتی یا کم‌طعمی محصول نشانه مصرف زیاد کود است؟
خیر. اندازه، رنگ و طعم میوه و سبزی تحت تأثیر عوامل متعددی مانند رقم گیاه، مرحله برداشت، شرایط آب‌وهوایی، میزان آبیاری، تغذیه گیاه، انبارداری و مدت‌زمان حمل‌ونقل قرار دارد.
درشت‌بودن یا کم‌طعم‌بودن یک محصول، به‌تنهایی وجود باقی‌مانده آفت‌کش، نیترات یا فلزات سنگین را ثابت نمی‌کند. تشخیص این موارد فقط از طریق نمونه‌برداری اصولی و آزمایش در آزمایشگاه معتبر امکان‌پذیر است.
چه عواملی احتمال باقی‌مانده نامطلوب را افزایش می‌دهند؟
مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:
- استفاده از آفت‌کش غیرمجاز یا نامناسب برای محصول
- مصرف بیشتر از مقدار توصیه‌شده
- تکرار غیرضروری سم‌پاشی
- رعایت‌نکردن فاصله آخرین سم‌پاشی تا برداشت
- تنظیم نبودن تجهیزات سم‌پاشی
- نبود ثبت و مستندسازی عملیات مزرعه
- مصرف کود بدون آزمون خاک و بررسی نیاز واقعی گیاه
- استفاده از نهاده‌های نامعتبر یا آلوده
- نبود پایش و نمونه‌برداری آزمایشگاهی
راهکارهای کنترل باقی‌مانده‌ها در مرحله تولید
کاهش خطر باید از مزرعه و پیش از برداشت آغاز شود. مهم‌ترین اقدامات شامل موارد زیر است:
- استفاده از مدیریت تلفیقی آفات و روش‌های غیرشیمیایی
- انتخاب آفت‌کش مجاز و متناسب با محصول و آفت
- مصرف حداقل مقدار مؤثر مطابق دستور
- رعایت دوره کارنس یا فاصله آخرین مصرف تا برداشت
- انجام آزمون خاک و تنظیم برنامه تغذیه گیاه
- کنترل کیفیت کودهای شیمیایی، آلی و زیستی
- ثبت نوع، مقدار و زمان مصرف تمام نهاده‌ها
- پایش آزمایشگاهی باقی‌مانده آفت‌کش‌ها، نیترات، نیتریت و فلزات سنگین
- ایجاد امکان ردیابی محصول از مزرعه تا بازار
کودهای آلی، دامی یا ورمی‌کمپوست نیز ذاتاً و در همه شرایط بی‌خطر نیستند. کیفیت مواد اولیه، فرآوری صحیح، میزان مصرف و کنترل عوامل بیماری‌زا و فلزات سنگین در این نهاده‌ها نیز اهمیت دارد.
مصرف‌کنندگان چگونه می‌توانند مواجهه را کاهش دهند؟
مصرف‌کنندگان می‌توانند با چند اقدام ساده میزان بعضی باقی‌مانده‌های سطحی را کاهش دهند:
- خرید از تولیدکننده یا عرضه‌کننده قابل‌ردیابی
- شست‌وشوی کامل میوه و سبزی زیر آب سالم
- جداکردن برگ‌های بیرونی سبزی‌های برگی
- پوست‌گیری محصولاتی که امکان پوست‌گیری دارند
- استفاده از رژیم غذایی متنوع
شست‌وشو و پوست‌گیری می‌تواند بخشی از باقی‌مانده‌های سطحی را کاهش دهد، اما تمام آفت‌کش‌ها، به‌خصوص ترکیبات جذب‌شده در بافت گیاه، با شست‌وشو حذف نمی‌شوند. همچنین نگرانی درباره باقی‌مانده‌ها نباید باعث حذف میوه و سبزی از رژیم غذایی شود.
رویکرد مسئولانه در تولید محصولات کشاورزی
اطمینان از سلامت محصول فقط با عبارت‌هایی مانند «طبیعی»، «محلی» یا «بدون سم» حاصل نمی‌شود. تولید مسئولانه نیازمند نظارت مزرعه، مستندسازی، رعایت استانداردها و پایش آزمایشگاهی است.
در رویکرد تولید و تأمین گوکرن، کاهش مصرف نهاده‌های پرخطر، همراهی با کشاورزان و پایش شاخص‌هایی مانند بقایای آفت‌کش‌ها، نیترات، نیتریت و فلزات سنگین، از ابزارهای ارزیابی کیفیت و سلامت محصولات کشاورزی است. برای آشنایی بیشتر می‌توانید صفحه تعاریف و استانداردها را مطالعه کنید.
